عربى نوشته است . « 1 » نقل ديوان اصفهان از فارسى به عربى از اين تاريخ هم ديرتر صورت گرفت ، زيرا نخستين كسى كه در آن ديوان به عربى نوشت سعد بن اياس بود و سعد بن اياس دبير عاصم بن يونس كارگزار ابو مسلم خراسانى بر اصفهان بود . « 2 » و از عبارتى هم كه در تاريخ قم از كتاب اصفهان تأليف حمزه اصفهانى نقل شده چنين برمىآيد كه نقل ديوان خراج قم از فارسى به عربى پس از جداشدن قم از اصفهان صورت گرفته . قم در زمان خلافت هارون الرشيد از اصفهان جدا و مستقل شده است . « 3 » چنين پيدا است كه اين كار در سرزمينهاى دور تر از مركز خلافت يا كارگزاران آنها ديرتر انجام يافته و شايد هم در بعضى مناطق دوردست هرگز انجام نيافته باشد . « 4 » ديگر از مطالبى كه بايد يادآورى شود اين است كه برگردان ديوان تنها شامل زبان آن مىشده كه از فارسى به عربى تبديل يافته نه نظام و سازمان و روش آن‌كه همچنان بر روال گذشته باقى مانده و تغييرى در آن روى نداده است . زيرا چنان كه در جاى خود گذشت اين نظام كه نتيجه قرنها تجربه و محصول خرد و انديشه بسيارى از دبيران و مستوفيان و اهل علم و اطلاع بود در هنگامى كه به مسلمانان رسيد نظامى نسبت به زمان خود كامل و جاافتاده بود و يكى از يادگارهاى باارزش دولت ساسانى به شمار مىرفت كه به دوران اسلامى رسيد و

--> ( 1 ) . جهشيارى ، الوزراء و الكتاب ، ص 67 . ( 2 ) . ابن رسته ، الاعلاق النفيسة ، ص 169 . ( 3 ) . آن عبارت چنين است : « . . . كورهء اصفهان را به دو شق كرد ( يعنى قباد ) يكى شق جى و يكى شق تيمره و اين شق تيمره را بدين اسم ( ويران آباد كرد كواد ) كه به گفتهء حمزه نام قديم قم بوده است نام كرد . . . و عرب اين كوره را هم شق تيمره نام كردند و اين اسم بر وى باقى بماند تا آنگاه كه رشيد آن را كوره گردانيد پس كوره و شهر را هردو قم نام كردند بدين دستور كه ما ياد كرديم . نواحى و رساتيقى كه خارج از تيمره بودند مجموع داخل تيمره گردانيدند تا غايت كه ديوان خراج از فارسى با عربى كردند . . . » ( تاريخ قم ، ص 24 ) . ( 4 ) . ن . ك . محمد محمدى : فرهنگ ايرانى پيش از اسلام . . . ص 89 .